Ile kosztuje ułożenie płytek na schodach zewnętrznych? Stawki 2026
Planujesz wykończenie schodów zewnętrznych płytkami i pierwsza myśl, która przychodzi do głowy, brzmi: ile mnie to wyniesie, zanim jeszcze zdążę wybrać wzór? Odpowiedź w 2026 roku jest bardziej rozbudowana niż prosta stawka za metr, bo na rachunek wpływa zarówno charakter stopni, jak i region, w którym pracujesz. Sam koszt robocizny przy układaniu płytek na schody zewnętrzne oscyluje najczęściej w przedziale 121-175 zł za stopień, a średnia krajowa wynosi około 137 zł. To jednak dopiero punkt wyjścia do rozmowy z wykonawcą, bo materiały, okapniki i hydroizolacja potrafią podwoić całość, jeśli nie masz rozeznania, co dokładnie kryje się pod hasłem „położenie płytek na schodach”.

- Od czego zależy koszt robocizny przy schodach zewnętrznych?
- Jak konkretnie wygląda robocizna na jednym stopniu?
- Jaki klej i fuga sprawdzą się na schodach narażonych na mróz?
- Kapinosy, listwy i profile schodowe co wybrać i ile to kosztuje?
- Jak dobrać płytki, żeby schody nie stały się lodowiskiem?
- Etapy prac, które decydują o trwałości
- Najczęstsze błędy przy układaniu płytek na schodach zewnętrznych
- Kiedy zamawiać wykonawcę, żeby nie przepłacić?
- Kosztorys dla 15 stopni prostych rozbity do ostatniej pozycji
- Dylowanie schodów schemat i wykonanie
- Jak wybrać wykonawcę i nie żałować?
- Płytki kontra drewno rachunek na 10 lat
- Bezpieczeństwo użytkowania wymagania dla budynków publicznych
- Kalkulator orientacyjny robocizny
- Pytania, które padają przy każdej rozmowie z wykonawcą
- Realny plan działania przed zleceniem prac
- Materiały źródłowe
Od czego zależy koszt robocizny przy schodach zewnętrznych?
Różnica między dolną a górną granicą cennika wynika z fizyki pracy, nie z zachłanności fachowców. Stopień prosty, prostokątny, o standardowej szerokości 30 cm i głębokości 15 cm, układa się w rytmie zautomatyzowanym. Gdy pojawia się podcinanie pod kątem 45 stopni, kapinosy, obróbka policzków i dylatacje obwodowe, rzemieślnik wchodzi w tryb precyzyjny, w którym każdy cięty milimetr decyduje o szczelności.
Drugą zmienną jest podłoże. Betonlanae schody po kilku latach eksploatacji wymagają miejscowych napraw, szpachlowania rys i gruntowania, co dorzuca do robocizny zwykle 15-20 zł od stopnia. Konstrukcja zabiegowa albo wachlarzowa potrafi tę kwotę podwoić, bo tam każdy element docinany jest indywidualnie i nie ma mowy o powtarzalnym cyklu. W praktyce oznacza to, że „schody zewnętrzne cena robocizny” przy prostym podeście i przy schodach łukowych dzieli nawet trzykrotność stawki bazowej.
Region Polski różnicuje cenniki bardziej niż mogłoby się wydawać. W największych aglomeracjach i w pasie nadmorskim stawki bywają wyższe o 20-30 zł od średniej, natomiast wschodnie i północno-wschodnie województwa pozostają nieco poniżej krajowej mediany. Warto to sprawdzić lokalnie, bo różnica 25 zł na stopniu, przy wejściu składającym się z dziesięciu, daje oszczędność rzędu 250 zł bez jakiegokolwiek kompromisu w jakości.
Typ schodów a widełki cenowe
| Typ schodów | Cena robocizny za stopień | Trudność wykonania | Kiedy stosować |
|---|---|---|---|
| Proste, prostokątne | 121-145 zł | Niska | Wejścia frontowe, tarasy, schody piwniczne |
| Zabiegowe (L lub U) | 165-220 zł | Średnia | Wąskie klatki, zabudowa szeregowa |
| Kręcone wachlarzowe | 240-350 zł | Wysoka | Reprezentacyjne wejścia, duże domy z hallem |
| Zewnętrzne na gruncie | 140-200 zł | Średnia-wysoka | Wejścia do budynków, schody ogrodowe |
| Wewnętrzne | 110-160 zł | Niska-średnia | Schody klatki schodowej, antresole |
Jak konkretnie wygląda robocizna na jednym stopniu?
Stawka, którą wykonawca podaje w cenniku, najczęściej obejmuje: przygotowanie podłoża, gruntowanie, klejenie płytki stopnia, klejenie podstopnicy, fugowanie i silikonowanie styków ze ścianą. To komplet, który w materiałach zużywa średnio 4-5 kg kleju, 0,4 kg fugi i bieg około 10 ml silikonu sanitarnego. Gdy brakuje któregoś z tych elementów, rachunek rośnie w trakcie prac, a to najgorszy moment na niespodzianki.
Osobno wyceniane są elementy, które potrafią znacząco zmienić finalną kwotę, lecz w pierwszej rozmowie bywają pomijane. Docinki pod kątem 45° przy kapinosach, montaż profili schodowych, wykonanie dylatacji obwodowej, hydroizolacja płynna pod stopniami zewnętrznymi czy zabezpieczenie narożników listwą krawędziową. Każda z tych pozycji to od kilkunastu do kilkudziesięciu złotych za sztukę. Zsumowanie ich na wejściu z dziesięcioma stopniami pokazuje, dlaczego precyzyjny kosztorys jest fundamentem udanego remontu.
Jaki klej i fuga sprawdzą się na schodach narażonych na mróz?
Na schodach zewnętrznych liczy się nie przyczepność początkowa, lecz trwałość w cyklach zamrażania i rozmrażania. Kleje klasy C2 S1 (odkształcalne) albo C2 S2 (wysoko odkształcalne) mają w składzie polimery, które kompensują ruchy termiczne podłoża i płytki. Zwykły klej C1, pozornie tańszy, po pierwszej zimie zaczyna odspajać się na krawędziach, bo beton pracuje inaczej niż gres.
Fuga musi być mrozoodporna i wodoodporna jednocześnie, najlepiej o symbolu CG2 WA zgodnie z PN-EN 13888. Wąska, 5-milimetrowa spoina lepiej radzi sobie z wodą niż klasyczna dziesiątka, a jednocześnie pozwala uzyskać gładką, łatwą do mycia powierzchnię. Na schodach zewnętrznych unika się spoin cementowych bez dodatków polimerowych, bo po sezonie zaczynają kruszeć w miejscach intensywnego użytkowania.
Porównanie klejów do schodów zewnętrznych
| Producent | Klasa | Cena za 25 kg | Zastosowanie | Wydajność |
|---|---|---|---|---|
| Atlas | C2 S1 | 52-68 zł | Schody zewnętrzne, balkony | ok. 5 m² |
| Ceresit | C2 S1 / S2 | 64-85 zł | Schody, tarasy, baseny | ok. 4,5 m² |
| Mapei | C2 TE S1 | 78-96 zł | Wielki format, ogrzewanie podłogowe | ok. 4 m² |
| Sopro | C2 S1 | 70-82 zł | Schody, okładziny na trudnym podłożu | ok. 4,5 m² |
Kapinosy, listwy i profile schodowe co wybrać i ile to kosztuje?
Kapinos to niewielka krawędź wystająca 1-2 cm przed lico stopnia, która odprowadza wodę z dala od podstopnicy i elewacji. Bez niego deszcz spływa po pionowej ścianie schodka, wnika w fugę i po kilku sezonach wypłukuje spoiwo. Listwa schodowa z kapinosem pełni więc nie tylko funkcję dekoracyjną, lecz przede wszystkim hydroizolacyjną. Na rynku dominują trzy materiały: aluminium anodowane, PVC twardy oraz stal nierdzewna.
Aluminium anodowane to najczęstszy wybór przy schodach zewnętrznych. Kosztuje od 28 do 45 zł za metr bieżący, jest lekkie, łatwe w cięciu i nie koroduje. PVC jest tańsze (12-22 zł/mb), ale wrażliwe na intensywne słońce i łamie się przy silnym uderzeniu. Stal nierdzewna jest najtrwalsza i najdroższa (55-80 zł/mb), a przy montażu wymaga precyzyjnych cięć szlifierką z tarczą do stali, bo zwykła tarcza do metalu zostawia zadziory niszczące warstwę antykorozyjną.
Porównanie profili krawędziowych
| Materiał | Cena za mb | Montaż | Trwałość |
|---|---|---|---|
| Aluminium anodowane | 28-45 zł | Łatwy, przycinanie nożycami | 15-20 lat |
| PVC twardy | 12-22 zł | Bardzo łatwy | 8-12 lat |
| Stal nierdzewna szczotkowana | 55-80 zł | Wymaga szlifierki | 25+ lat |
| Mosiądz | 90-140 zł | Precyzyjne cięcie | 30+ lat |
Kiedy nie stosować konkretnego rozwiązania
Aluminium anodowane nie powinno trafiać na schody przy basenach z chlorowaną wodą, bo agresywna chemia niszczy warstwę tlenku. PVC odpada w miejscach narażonych na częste uderzenia, na przykład przy wejściach do warsztatów. Stal nierdzewna jest zbędna we wnętrzach klatki schodowej, gdzie w pełni wystarczy aluminium, a jej ciężar wprowadza niepotrzebne naprężenia na lżejszych konstrukcjach.
Jak dobrać płytki, żeby schody nie stały się lodowiskiem?
Antypoślizgowość płytek określają dwie skale. R10-R13 oznacza odporność na poślizg, gdzie R10 wystarcza w domach prywatnych pod zadaszeniem, R11 to minimum dla schodów zewnętrznych bez dachu, a R12-R13 zalecane są przy wejściach publicznych i w strefach narażonych na wodę. Druga skala, PEI 4-5, mówi o ścieralności, przy czym PEI 5 to klasa najwyższa, zarezerwowana dla intensywnie użytkowanych posadzek. Na schodach zewnętrznych PEI 4 to absolutne minimum.
Gres techniczny pozostaje najczęstszym wyborem ze względu na niską nasiąkliwość (poniżej 0,5%) i wysoką odporność na mróz zgodną z normą PN-EN 14411. Klinkier, choć droższy, wyróżnia się naturalną strukturą i ciepłą kolorystyką, a przy tym przez dziesięciolecia zachowuje pierwotny odcień. Mozaika sprawdza się na podstopnicach jako akcent dekoracyjny, ale na stopnicach jest ryzykowna, bo mnogość fug wymaga perfekcyjnego spadku, by woda nie stała w spoinach.
Wielki format, czyli płyty 60×120 cm lub większe, na schodach zewnętrznych wymaga kleju oznaczonego S2 ze względu na większe naprężenia termiczne przy dużej powierzchni. Przy takim formacie unika się cięcia na mniejsze kawałki, chyba że wynika to z geometrii stopnia.
Etapy prac, które decydują o trwałości
Pierwszy etap to dokładne oględziny podłoża. Rysy powyżej 0,3 mm, ubytki i wykwity muszą zostać naprawione, bo każda nieciągłość stanie się mostkiem kapilarnym dla wody. Betonlanae schody po pięciu latach często wymagają frezowania mleczka cementowego, które tworzy warstwę słabo związaną z resztą konstrukcji.
Gruntowanie preparatem głęboko penetrującym zmniejsza chłonność podłoża i poprawia przyczepność kleju. Na schodach zewnętrznych stosuje się grunty z dodatkiem kwarcu, tworzące szorstką powierzchnię, do której klej dosłownie się zakotwicza. Czas schnięcia gruntu wynosi od 4 do 12 godzin w zależności od temperatury i wilgotności.
Hydroizolacja płynna dwuskładnikowa to etap pomijany najczęściej, a jednocześnie najważniejszy na schodach zewnętrznych. Tworzy elastyczną membranę o grubości 0,8-1,2 mm, która przenosi ruchy podłoża bez pękania. Nakłada się ją w dwóch warstwach, z taśmą uszczelniającą w narożnikach, a całość schnie 24 godziny. Bez tej warstwy woda wnika pod płytkę i po cyklach zamrażania odspaja ją od podłoża.
Kolejny etap to klejenie. Klej nakłada się zarówno na podłoże, jak i na spód płytki metodą podwójnego smarowania. Grubość warstwy roboczej wynosi 5-8 mm. Płytki dobijane są gumowym młotkiem, a poziom sprawdzany łatą dwumetrową. Przy schodach zewnętrznych wymaga się spadku 1-2% w kierunku od budynku, tak by woda nie stała na stopniu.
Docinki krawędzi i kapinosów wykonuje się szlifierką kątową z tarczą diamentową, prowadzoną pod kątem 45° w przypadku łączeń narożnych. Cięcie na mokro daje czystszą krawędź i mniej pyłu, ale wymaga wody na budowie. Po docięciu krawędzie fazuje się delikatnie pacą diamentową, by usunąć ostre krawędzie.
Fugowanie następuje po 24 godzinach od klejenia. Fuga wciskana jest gumową pacą diagonalnie, a nadmiar zbiera się wilgotną gąbką. Ostatni etap to silikonowanie styków podstopnic ze ścianami oraz połączeń z cokołem. Silikon sanitarny odporny na pleśń i mróz zachowuje elastyczność przez lata i kompensuje ruchy schodów względem budynku.
Najczęstsze błędy przy układaniu płytek na schodach zewnętrznych
- Brak dylatacji obwodowej. Beton pod wpływem temperatury pracuje nawet 1 mm na metr bieżący, więc bez szczeliny dylatacyjnej przy ścianach płytki odspoją się w narożnikach.
- Użycie zwykłego kleju C1 zamiast C2 S1 lub S2. Różnica cenowa 15 zł na worku decyduje o trwałości na lata.
- Pomijanie hydroizolacji płynnej. Bez niej woda wnika pod płytkę i wypycha ją przy pierwszym mrozie.
- Brak spadku 1-2%. Kałuża na stopniu to gwarancja zniszczenia fugi po dwóch sezonach.
- Cięcie bez fazy 45°. Ostre krawędzie łamią się pod obciążeniem i psują optykę schodów.
- Fuga epoksydowa na schodach zewnętrznych z narażeniem na słońce. Żółknie i traci elastyczność, lepsza jest cementowa modyfikowana.
Ostrzeżenie: samodzielne układanie schodów zabiegowych, zewnętrznych powyżej drugiej kondygnacji lub w systemie wielkiego formatu 120×120 cm przekracza granice rozsądnego ryzyka dla osoby bez doświadczenia. Błąd na etapie hydroizolacji oznacza kucie wszystkiego po pierwszej zimie, a to koszt pięciokrotnie wyższy niż wynajęcie fachowca od początku.
Kiedy zamawiać wykonawcę, żeby nie przepłacić?
Sezonowość ma znaczenie większe, niż mogłoby się wydawać. Najlepszy moment na zamawianie ekipy to późna jesień (listopad) oraz styczeń-marzec, gdy pogoda jeszcze nie sprzyja pracom na zewnątrz, a fachowcy walczą o zlecenia. Lato, niestety, winduje stawki o 15-25%.
| Miesiąc | Dostępność ekip | Cena robocizny | Optymalność |
|---|---|---|---|
| Styczeń | Bardzo wysoka | -10 do -20% | Optymalny |
| Luty | Wysoka | -10 do -15% | Optymalny |
| Marzec | Wysoka | -5 do -10% | Dobry |
| Kwiecień-Maj | Średnia | Ceny katalogowe | Standardowy |
| Czerwiec-Lipiec | Niska | +15 do +25% | Unikać |
| Sierpień-Wrzesień | Średnia | Ceny katalogowe | Standardowy |
| Październik | Wysoka | -5 do -10% | Dobry |
| Listopad | Bardzo wysoka | -15 do -25% | Optymalny |
| Grudzień | Niska (mróz) | Nie wykonywać | Unikać |
Kosztorys dla 15 stopni prostych rozbity do ostatniej pozycji
Przykładowe wejście do domu: 15 stopni prostych o wymiarach 30×100 cm, schody zewnętrzne na gruncie, dostęp do prądu i wody. Realny rozbór kosztów przedstawia się następująco.
| Pozycja | Ilość | Cena jednostkowa | Razem |
|---|---|---|---|
| Robocizna przygotowanie podłoża | 15 stopni | 25 zł | 375 zł |
| Robocizna klejenie i docinki | 15 stopni | 112 zł | 1680 zł |
| Gruntowanie | 15 m² | 8 zł/m² | 120 zł |
| Hydroizolacja płynna | 15 m² | 22 zł/m² | 330 zł |
| Klej C2 S1 (3 worki po 25 kg) | 75 kg | 2,40 zł/kg | 180 zł |
| Płytki gres R11 (z zapasem 10%) | 16,5 m² | 75 zł/m² | 1238 zł |
| Fuga mrozoodporna (5 worków po 5 kg) | 25 kg | 4,80 zł/kg | 120 zł |
| Profile aluminiowe z kapinosem | 15 mb | 38 zł/mb | 570 zł |
| Silikon sanitarny | 3 szt. | 28 zł | 84 zł |
| Taśma dylatacyjna | 10 mb | 6 zł/mb | 60 zł |
| Razem | 4757 zł |
Kwota 4757 zł obejmuje kompletne wykończenie piętnastu stopni zewnętrznych z uwzględnieniem materiałów oraz robocizny. Bez hydroizolacji i profili byłoby to około 3700 zł, co dobrze obrazuje, jak pozornie drobne elementy wpływają na końcowy rachunek i trwałość inwestycji.
Dylowanie schodów schemat i wykonanie
Szczeliny dylatacyjne dzielą okładzinę na pola kompensujące ruchy termiczne. Na schodach zewnętrznych stosuje się dylatacje obwodowe przy styku ze ścianami, słupkami i cokołami. Wzdłuż ciągów o długości powyżej 6 metrów wykonuje się dylatację pośrednią, dzielącą pole na mniejsze segmenty.
Szerokość szczeliny wynosi od 8 do 12 mm, a w szczelinie umieszcza się sznur dylatacyjny z pianki polietylenowej, na który wtłacza się trwale elastyczny silikon lub kit poliuretanowy. Bez sznura silikon przywiera do dna szczeliny i traci elastyczność po dwóch sezonach, co niweluje cały sens dylatacji.
Kontrola odbioru schodów checklista dla inwestora
Przed podpisaniem protokołu odbioru warto sprawdzić kilka krytycznych punktów. Równość stopni kontroluje się łatą dwumetrową przyłożoną wzdłuż i wszerz, dopuszczalna odchyłka wynosi 2 mm. Próg między stopniem a podstopnicą nie powinien przekraczać 2 mm, bo większy zahacza but. Fuga musi być wypełniona na pełną głębokość, pusta spoina to gwarancja wypadania materiału po roku.
Spadek kontroluje się przez wylanie szklanki wody na stopień i obserwację, czy spływa w kierunku od budynku. Dylatacje powinny być widoczne jako równe szczeliny wypełnione jednolitym silikonem, a silikonowanie przy ścianach musi być ciągłe, bez przerw przy listwach. Dotykając stopnia, można wyczuć drgania lub głuchy odgłos, które sygnalizują pustki pod płytką, wymagające natychmiastowej korekty.
Jak wybrać wykonawcę i nie żałować?
Umowa z wykonawcą powinna zawierać zakres prac z dokładnym opisem, termin rozpoczęcia i zakończenia, kary umowne za opóźnienie, formę i wysokość zaliczki oraz okres gwarancji (zwykle od 3 do 5 lat). Warto zażądać kosztorysu rozbitego na poszczególne etapy, dzięki czemu każda pozycja może być konfrontowana z rzeczywistością na budowie.
Referencje w postaci fotografii z wcześniejszych realizacji, najlepiej schodów zewnętrznych wykonanych co najmniej trzy sezony wcześniej, pozwalają ocenić trwałość. Rozmowa z poprzednim klientem daje więcej niż dziesięć pozytywnych opinii w internecie. Certyfikaty szkoleniowe od producentów klejów świadczą o tym, że wykonawca zna aktualne systemy, a nie pracuje wg wyuczonych trzydzieści lat temu schematów.
Płytki kontra drewno rachunek na 10 lat
Schody drewniane wymagają cyklinowania i olejowania co 2 lata, co przy 15 stopniach kosztuje około 1800-2500 zł za usługę. Łącznie przez dekadę daje to kwotę rzędu 9000-12500 zł samej konserwacji, nie licząc wymiany desek, które po 8-10 latach zaczynają sinieć i pękać. Płytki wymagają jedynie okresowego czyszczenia fug i wymiany silikonu co 5 lat za około 600 zł.
| Pozycja | Drewno | Płytki gresowe |
|---|---|---|
| Koszt wykonania (15 stopni) | 5500 zł | 4757 zł |
| Konserwacja na 10 lat | 11000 zł | 1200 zł |
| Wymiana po 10 latach | Częściowa lub całość | Brak |
| Łączny koszt 10-letni | 16500+ zł | 5957 zł |
Bezpieczeństwo użytkowania wymagania dla budynków publicznych
Norma PN-EN 13451 określa wymogi antypoślizgowości dla stref publicznych, wskazując klasę R11 jako minimalną dla schodów zewnętrznych, a R12 dla wejść narażonych na intensywny kontakt z wodą. W praktyce warto stosować tę samą klasę w domu, ponieważ rachunek za złamaną rękę na śliskim schodku jest wyższy niż różnica 8 zł na metrze kwadratowym lepszej płytki.
W obiektach użyteczności publicznej dodatkowo wymagane są kontrastowe oznaczenia krawędzi stopni, co reguluje PN-EN 13200-1. Rozwiązanie to sprawdza się również w domach zamieszkiwanych przez osoby starsze lub słabowidzące, więc inwestor prywatny może świadomie zastosować identyczny standard bez dodatkowych pozwoleń.
Kalkulator orientacyjny robocizny
Pytania, które padają przy każdej rozmowie z wykonawcą
Czy schody zewnętrzne można układać zimą? Przy temperaturach poniżej 5°C większość klejów C2 S1 przestaje prawidłowo wiązać, a wilgoć nie odparowuje z podłoża. Optymalny zakres to 10-25°C, dlatego prace przesuwa się na wiosnę lub wczesną jesień.
Jak długo schnie klej pod płytkami na schodach? Ruch pieszy dopuszcza się po 24 godzinach, pełne obciążenie po 7 dniach, a fugowanie po tym samym czasie. Pośpiech przy chodzeniu po świeżo ułożonych stopniach to najczęstsza przyczyna mikropęknięć, które ujawniają się dopiero wiosną.
Czy płytki wielkoformatowe nadają się na schody zabiegowe? Tak, ale wymagają kleju S2, podwójnego smarowania i precyzyjnego docinania. Błąd 2 mm przy płycie 120 cm jest widoczny natychmiast, więc amatorskie cięcie odpada.
Ile trwa gwarancja na wykonane schody? Rzetelne ekipy udzielają 3-5 lat gwarancji. Mniej niż 24 miesiące powinno wzbudzać czujność, bo tyle wynosi rękojmia ustawowa i brak dodatkowej gwarancji oznacza, że wykonawca nie jest pewny swojej pracy.
Realny plan działania przed zleceniem prac
Pierwszy krok to wybór materiału i pomiar schodów z zapasem 10% na docinki. Drugi krok to zebranie trzech ofert z rozbitym kosztorysem, nie ceną ryczałtową „od stopnia”. Trzeci krok to sprawdzenie pogody, bo układanie w deszczu lub mrozie skończy się reklamacją, nawet jeśli ekipa zgodzi się pracować.
Czwarty krok to ustalenie terminu z uwzględnieniem czasu schnięcia podłoża, hydroizolacji i kleju. Piąty krok to odbiór z checklistą z tego artykułu. Szósty krok to spisanie protokołu z wyszczególnieniem gwarancji i zakresem ewentualnych poprawek. Tyle wystarczy, by remont schodów zewnętrznych nie zamienił się w serial reklamacyjny.
Wskazówka praktyczna: jeśli wykonawca mówi, że hydroizolacja nie jest potrzebna, bo płytki są mrozoodporne, szukaj innego. Płytki rzeczywiście nie przepuszczają wody, ale woda wnika w fugi i strefy brzegowe, a bez membrany płynnej pod płytkami nie ma żadnej bariery chroniącej podłoże.
Materiały źródłowe
PN-EN 14411 normy dotyczące płytek ceramicznych prasowanych na sucho i metod ich badania. PN-EN 13888 klasyfikacja i wymagania dla zapraw do spoinowania. PN-EN 12004 klasyfikacja klejów do płytek. PN-EN 13451 oraz PN-EN 13200-1 wymogi bezpieczeństwa dla stref publicznych. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (aktualnie pod adresem isap.sejm.gov.pl).