Żołnierze z Terakoty – Historia i Tajemnice Terakotowej Armii

Kiedy w 1974 roku chiński rolnik drążył studnię koło Xi'an, nie spodziewał się, że jego szpadel odsłoni jeden z najbardziej oszałamiających widoków w dziejach ludzkości tysiące glinianych wojowników stojących w pogotowiu pod ziemią od ponad dwóch tysięcy lat. Ta armia z terakoty, pogrzebana wraz z cesarzem Qin Shi Huangem, do dziś zadziwia nie tylko em, ale i niezwykłą szczegółowością wykonania każdej pojedynczej figury.

• Historia odkrycia terakotowej armii
• Wykonanie i rzemiosło chińskich żołnierzy
• Znaczenie kulturowe terakotowej armii
• Ochrona i konserwacja żołnierzy z terakoty
• Pytania i odpowiedzi dotyczące żołnierzy z terakoty

Historia odkrycia terakotowej armii

Dzień 29 marca 1974 roku rozpoczął się zupełnie zwyczajnie dla mieszkańców wioski Línyì w prowincji Shaanxi. Czterech rolników Yang Zhifa, Wang Zhuling, Yang Quanyi i Wu En prowadziło prace przy pogłębianiu studni, gdy natrafili na twardą warstwę glinianych fragmentów. Początkowo sądzili, że natrafili na pozostałości dawnego muru lub fundamenty budynku. Gdy szpadel przebił się głębiej, odsłoniły się dziwne kształty najpierw głowa konia, potem tors człowieka z wyraźnymi śladami farby. Wiadomość o znalezisku dotarła do lokalnych władz, a stamtąd do archeologów z Xi'an. Rozpoczęły się pierwsze systematyczne wykopaliska, które trwają z przerwami do dziś.

Yang Zhifa, najstarszy z odkrywców, przez lata opowiadał tę samą historię setkom dziennikarzy że kopał na głębokości około czterech metrów, gdy natrafił na coś twardego. Przez dekady po odkryciu rodzina żyła w skromnych warunkach, choć ich znalezisko zmieniło oblicze światowej archeologii. Dopiero w 2002 roku rząd chiński przyznał Yang Zhifie specjalne odszkodowanie i niewielką emeryturę jako rekompensatę za jego rolę w jednym z najważniejszych odkryć XX wieku.

Teren wykopalisk miał około 210 metrów długości i 60 metrów szerokości, co daje łączną powierzchnię 12 600 metrów kwadratowych. To właśnie tutaj, w trzech głównych dołach, archeologowie odkryli ogromną część armii piechotę, łuczników, rydwan, a także konie w pełnym rynsztunku. Eksploracja całego obszaru zajęła dekady i wciąż nie jest zakończona. Wiele fragmentów czeka na wydobycie, wiele technik konserwatorskich wciąż się opracowuje.

Warto wiedzieć, że rolnicy z wioski Línyì nie byli pierwszymi, którzy natknęli się na terakotową armię. Władze dynastii Han, które rządziły Chiny kilkaset lat po śmierci cesarza Qin Shi Huanga, wspominały o kopcu grobowym otoczonym budowlami. Historycy z późniejszych epok odnotowywali legendy o podziemnych komnatach pełnych broni i żywych ludzi. Jeden z cesarzy dynastii Tang próbował według tradycji splądrować mauzoleum, ale ponoć zrezygnował, gdy pracujący przy tym robotnicy zaczęli umierać z nieznanych przyczyn.

Wykonanie i rzemiosło chińskich żołnierzy

Każda figura żołnierza z terakoty mierzy około 170-190 centymetrów wzrostu i waży od 100 do 250 kilogramów. Różnice w wielkości nie są przypadkowe taller i masywniejsi są dowódcy, niżsi i szczuplejsi szeregowi żołnierze. Co ciekawe, twarze wszystkich figureł różnią się między sobą, co sugeruje, że rzemieślnicy pracujący przy budowie grobowca mieli za zadanie oddać indywidualne rysy konkretnych ludzi lub przynajmniej zróżnicowanie populacji armii cesarskiej.

Proces produkcji figureł był zaskakująco zaawansowany. Glina drobnoziarnista ił lessowa charakterystyczna dla regionu była starannie oczyszczana, a następnie formowana w kilku etapach. Nogi i tułów formowano osobno na kole garncarskim, głowy dodawano później, a ręce z bronią montowano osobno. Po uformowaniu figurę suszono, pokrywano warstwą ochry, a następnie wypalano w piecu w temperaturze około 1000 stopni Celsjusza. Ten proces nadawał glinie trwałość porównywalną z naturalnym kamieniem.

Armia została wyposażona w realną broń lance, włócznie,, łuki i kusze. Broń ta, wykonana z brązu, przetrwała wieki w zaskakująco dobrym stanie dzięki technice chromowania, którą starożytni Chińczycy opanowali na długo przed Europejczykami. Chromowana powłoka chroniła metal przed korozją przez ponad dwa tysiące lat. Archeologowie znaleźli ponad 40 000 sztuk broni, z czego znaczna część zachowała ostrość umożliwiającą dalsze użycie.

Różnorodność przedstawień świadczy o niezwykłej organizacji produkcji. Znaleziono żołnierzy piechoty w różnych pozycjach stojących na baczność, kucających z łukami, klęczących z nałożoną cięciwą. Rydwany składające się z dwóch koni i woźnicy stały w osobnych dołach, konie tworzące formację rozstawione były w innych. Oficerowie nosili charakterystyczne nakrycia głowy różniące się kształtem i rozmiarem w zależności od rangi. Całość przypominała prawdziwą armię w stadium przygotowania do bitwy.

Znaczenie kulturowe terakotowej armii

Dla starożytnych Chińczyków śmierć cesarza nie oznaczała końca jego władzy. Wierzono, że władca przechodzi do następnego świata, zabierając ze sobą wszystko, co jest mu potrzebne do sprawowania rządów. Mauzoleum Qin Shi Huanga, zgodnie z zapiskami historyka Sima Qian z epoki Han, miało zawierać rzeki rtęci symbolizujące wody Chin, skarbiec pełen klejnotów, a także broń, której moc była wystarczająca do odstraszenia złodziei. Armia terakotowa stanowiła militarystyczny komponent tego przekonania oddziały gotowe bronić cesarza w zaświatach.

Około 8 100 figureł tworzących armię reprezentuje olbrzymi nakład pracy i zasobów. Szacuje się, że przy budowie mauzoleum pracowało jednocześnie około 700 000 ludzi przez okres 38 lat. Większość z nich to chłopi z całych Chin, którzy kolejno pracowali przy gigantycznych projektach cesarza budowie drogi, kanałów, fortyfikacji. Wielu zginęło przy budowie grobowca, co potwierdzają szczątki ludzkie odkryte na terenie wykopalisk.

Armię umieszczono 1,5 kilometra na wschód od głównej komory grobowej, zgodnie z zasadami ówczesnej kosmologii wschód symbolizował kierunek zwycięstwa i życia. Figury ustawiono w trzech głębokich na około 5 metrów dołach, przykrytych drewnianymi belkami i glinianym tynkiem. Drewniana konstrukcja dachów miała chronić żołnierzy przed kurzem i wilgocią, ale po kilku stuleciach uległa rozkładowi, a tyny zawaliły się pod własnym ciężarem. Dopiero gruba warstwa ziemi zasypującej figury przez wieki uchroniła je przed całkowitym zniszczeniem.

Dziedzictwo terakotowej armii wykracza daleko poza jej walory artystyczne. Odkrycie tego kompleksu zmieniło rozumienie wczesnej dynastii Qin wcześniej uważanej za barbarzyńską i prymitywną. Teraz wiemy, że cesarstwo Qin dysponowało zaawansowanymi technologiami metalurgicznymi, logistyką masowej produkcji i planową urbanizacją. Zjednoczenie Chin przez Qin Shi Huanga w 221 roku p.n.e., stworzenie jednolitego systemu pisma i miar wszystko to znalazło odzwierciedlenie w gigantycznym przedsięwzięciu budowy mauzoleum.

Ochrona i konserwacja żołnierzy z terakoty

Największym wyzwaniem dla konserwatorów nie jest naprawa uszkodzonych figureł, lecz utrzymanie tych, które właśnie wydobyto na powierzchnię. Gliniana powierzchnia, przez wieki chroniona przed wpływem powietrza i światła, po wyjęciu z ziemi zaczyna błyskawicznie tracić wilgoć i kolor. Oryginalne ślady polichromii czerwone, zielone, brązowe, czarne utrzymywały się tylko w miejscach, gdzie figura została natychmiast przysypana osuwającą się ziemią. Większość figureł po wydobyciu ma szarą, pylistą powierzchnię.

Archeologowie pracujący na stanowisku stosują obecnie metodę wydobycia fragmentu całego bloku ziemi z figurą, który następnie trafia do specjalistycznego laboratorium. Technologia ta, nazwana roboczo „metodą pudła", polega na otoczeniu wybranego fragmentu stalową ramą, podniesieniu całości i przetransportowaniu do kontrolowanego środowiska. Pozwala to na stopniowe suszenie figureł przez kilka lat bez ryzyka pękania i kruszenia się delikatnej gliny.

Mimo wieloletnich badań, główna komora grobowa z samym cesarzem pozostaje nieodkryta. Wiercenia geofizyczne wykazały obecność monumentalnej struktury pod kopcem mauzoleum, ale chińskie władze konsekwentnie odmawiają przeprowadzenia pełnych wykopalisk. Oficjalne stanowisko mówi o zbyt dużym ryzyku zarówno dla ewentualnych pracowników narażonych na działanie rtęci i innych toksycznych substancji, jak i dla samych figureł, które mogłyby ulec zniszczeniu. Ta decyzja, choć frustrująca dla naukowców, pozwala zachować mysteries na przyszłe pokolenia.

Całkowity kompleks mauzoleum zajmuje ponad 100 kilometrów kwadratowych armia terakotowa stanowi zaledwie ułamek tego olbrzymiego założenia. Na tym obszarze wciąż skrywają się dziesiątki tysięcy figureł, budynki administracyjne, warsztaty rzemieślnicze i prawdopodobnie wiele jeszcze nieodkrytych elementów nekropolii. Nowe technologie skanowanie lidarowe, tomografia komputerowa, analizy DNA gliny pozwalają odkrywać szczegóły bez konieczności rozkopywania terenu. Zespół badaczy z Uniwersytetu w Xi'an regularnie publikuje nowe ustalenia, które uzupełniają naszą wiedzę o tym niezwykłym miejscu.

Dla zwiedzających mauzoleum dostępne są trzy główne doły wykopaliskowe oraz muzeum, gdzie można zobaczyć odrestaurowane figury, fragmenty broni i repliki prezentujące oryginalny wygląd żołnierzy. Najlepszy czas na wizytę to wczesny ranek w sezonie poza szczytem letnim wtedy tłumy są najmniejsze, a światło naturalne pozwala docenić całego założenia.

Pytania i odpowiedzi dotyczące żołnierzy z terakoty